Cezai Şart: Ne Zaman İstenir, Ne Zaman İndirilir?
Sözleşmede kararlaştırılan cezai şart, borcun hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi hâlinde ödenir. Seçimlik ve ifaya eklenen cezai şart, fahiş cezanın indirilmesi ve tacirler arasındaki istisna.
Kısaca
- Cezai şart, borca aykırılık hâlinde ödenecek önceden belirlenmiş bedeldir; zarar ispatı gerekmez.
- Kural olarak alacaklı ya ifayı ya cezayı ister; ifaya ek ceza ancak açıkça kararlaştırılmışsa istenebilir.
- Fahiş cezai şartı hâkim kendiliğinden indirir.
- Tacirin bu sıfatla üstlendiği borçlarda cezai şart fahiş olduğu gerekçesiyle indirilemez.
Cezai şartın türleri
| Tür | Nasıl işler? |
|---|---|
| Seçimlik cezai şart | Borç ifa edilmezse alacaklı ya asıl borcun ifasını ya da cezayı ister; ikisini birden isteyemez. |
| İfaya eklenen cezai şart | Borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi için kararlaştırılır; alacaklı hem ifayı hem cezayı isteyebilir. |
| Dönme cezası | Taraflardan birinin sözleşmeden dönmesi hâlinde ödenmesi kararlaştırılan bedel. |
Cezai şartın şartları
- Geçerli bir asıl borç bulunmalıdır; asıl borç geçersizse cezai şart da geçersizdir.
- Borca aykırılık gerçekleşmiş olmalıdır.
- Borçlu, borca aykırılıkta kusursuz olduğunu ispat ederse kural olarak ceza istenemez.
Fahiş cezai şartın indirilmesi
Hâkim, aşırı bulduğu cezai şartı kendiliğinden indirir. Değerlendirmede alacaklının ifadaki menfaati, borçlunun kusuru, ihlalin ağırlığı ve tarafların ekonomik durumu dikkate alınır.
Tacirin ticari işletmesiyle ilgili olarak üstlendiği borçlarda kararlaştırılan cezai şart, fahiş olduğu gerekçesiyle indirilemez. Bu nedenle şirketler, cezai şart maddelerini imzadan önce dikkatle müzakere etmelidir.
Örnek
Teslim gecikmesinde cezai şartBir tedarik sözleşmesinde, teslimde geciken her gün için sözleşme bedelinin binde 2’si ceza kararlaştırılmış; teslim 30 gün gecikmiş.
- Sözleşme bedeli
- 2.000.000 TL
- Günlük ceza (binde 2)
- 4.000 TL
- 30 günlük ceza
- 120.000 TL
Alıcı, teslimi kabul ederken cezayı istemek hakkını açıkça saklı tutmalıdır.
İfaya eklenen cezai şartlarda alacaklı, ifayı kabul ederken cezayı istediğini açıkça bildirmezse ceza isteme hakkından vazgeçmiş sayılabilir.
Dayanak: TBK m. 179–182; TTK m. 22
Sözleşme yazarken kontrol listesi
- Cezai şartın hangi ihlale bağlandığı açıkça yazılmalı (gecikme, hiç ifa etmeme, rekabet yasağı ihlali).
- Seçimlik mi, ifaya eklenen mi olduğu belirtilmeli.
- Tutarın ölçülü olması, indirim riskini azaltır.
- Cezanın aşan zararı karşılamadığı durumlar için tazminat hakkı saklı tutulmalı.
- Ödeme vadesi ve faizi düzenlenmeli.
Kira sözleşmelerinde kiracıya kira bedeli ve yan giderler dışında ödeme yükümlülüğü getirilemez; kiranın zamanında ödenmemesi hâlinde ceza ödeneceğine veya sonraki kiraların muaccel olacağına ilişkin anlaşmalar geçersizdir.
Sık sorulanlar
Cezai şartın üstünde zarar isteyebilir miyim?
Uğranılan zarar cezai şartı aşıyorsa, alacaklı borçlunun kusurunu ispat ederek aşan kısmı da isteyebilir.
İş sözleşmelerindeki cezai şart geçerli mi?
İş sözleşmelerinde yalnızca işçi aleyhine öngörülen cezai şartlar geçersizdir; karşılıklı olması gerekir. Eğitim gideri ve rekabet yasağına ilişkin cezai şartlar ayrıca değerlendirilir.
Tüketici sözleşmesinde cezai şart geçerli mi?
Tüketici aleyhine olan ve dürüstlük kuralına aykırı biçimde dengesizlik yaratan hükümler haksız şart sayılabilir. Cezai şartın tüketici sözleşmesinde müzakere edilmeden konulmuş olması ayrıca değerlendirilir.
Cezai şart için ihtar gerekir mi?
Cezai şartın istenebilmesi borçlunun temerrüdüne bağlıysa ve belirli bir vade yoksa, temerrüt için ihtar gerekebilir. Sözleşmedeki düzenleme belirleyicidir.
